Napoleoński marszałek, który zasiadł na szwedzkim tronie

Jeżeli mówimy o marszałkach Napoleona, to na pierwszy plan wysuwają się postacie Joachima Murata, Michela Ney’a czy też Louisa Nicolasa Davouta. Również pozostali, nie tak słynni jak wymienieni powyżej, zasługują jednak na szerszą uwagę. Jeden bowiem z tych mniej znanych marszałków został… królem Szwecji.

Jean Baptiste Jules Bernadotte, bo o nim mowa, przyszedł na świat 26 stycznia 1763 roku w miejscowości Pau, leżącej w południowo-zachodniej części Francji1. Jego ojciec Henri był prawnikiem. Bernadotte w 1780 roku rozpoczął karierę wojskową. W czasie wojen rewolucyjnych walczył m.in. na terenach dzisiejszego Beneluksu, za co w 1794 roku został awansowany na generała brygady2. W 1797 roku został skierowany do Armii Włoch, gdzie we wrześniu po raz pierwszy spotkał swojego przyszłego władcę, a także wybiegając nieco w przyszłość, wroga, czyli generała Bonaparte3. Bernadotte nie był zresztą lubiany w środowisku wysoko postawionych francuskich oficerów.

Bernadotte nie podążył jednak do Egiptu za Napoleonem. Zamiast działań wojennych, zaczął parać się polityką. W czasie, gdy Bonaparte walczył w Afryce, Jean Baptiste od lutego 1798 roku przebywał w Wiedniu jako francuski ambasador, a w 1799 roku został ministrem wojny4. Warto odnotować, że kariera ambasadora Bernadotte’a nie zaliczała się do tych najłatwiejszych – został on bowiem pierwszym francuskim ambasadorem w Wiedniu od czasu zgilotynowania Ludwika XVI i jego małżonki, Marii Antoniny, która jak wiadomo, była córką cesarza austriackiego Franciszka I.

Bernadotte

Jean Baptiste Bernadotte (źródło: Wikimedia Commons)

Bohater niniejszego tekstu przejawiał poglądy jakobińskie, co w znacznej mierze sprawiło, że był niechętny wydarzeniom z dnia 18 Brumaire’a. Napoleona nie darzył zbytnią sympatią już od samego początku – zresztą, z wzajemnością. Oliwy do ognia dolał zresztą sam Jean Baptiste, który w 1798 roku wziął ślub z dawną miłością Bonapartego, Desiree Clary5. Gdyby się uprzeć, na tym samym drzewie genealogicznym znaleźliby się i Bernadotte, i Napoleon. Desiree była bowiem siostrą Julii, która w 1794 roku poślubiła starszego brata Cesarza Francuzów, króla Neapolu i Hiszpanii Józefa Bonaparte6.

Jean Baptiste wciąż usiłował „zepsuć” karierę polityczną Bonapartego. Spiskował wraz z innymi wysoko postawionymi oficerami Armii Zachodu, której dowódcą został w 1800 roku7. Gdy Pierwszy Konsul dowiedział się o działaniach spiskowców, postanowił się z nimi rozprawić. Część z nich została wysłana na San Domingo, skąd zresztą nie powróciła8. Represje nie dosięgnęły jednak Bernadotte’a. Mimo antypatii ze strony Napoleona, Bernadotte wciąż zaliczał się do wojskowej elity. Dnia 18 maja 1804 roku jego nazwisko znalazło się (wraz z 13 innymi nazwiskami – Berthier, Murat, Moncey, Jourdan, Massena, Augereau, Soult, Brune, Lannes, Mortier, Ney, Davout, Bessieres; oprócz nich znalazły się 4 nazwiska marszałków honorowych – Kellermann, Lefebvre, Perignon, Serurier) na liście oficerów, których awansowano na stopień marszałka9.

Już jako marszałek Cesarstwa Bernadotte został dowódcą I korpusu Wielkiej Armii. W październiku 1805 roku zajął Monachium10. Uczestniczył w słynnej bitwie pod Austerlitz, jednak niczym specjalnie tam nie zasłynął11. Mimo to, w roku 1806 Jean Baptiste otrzymał od Cesarza Francuzów tytuł księcia Ponte Corvo12. Było to niewielkie księstewko, które leżało w pobliżu dobrze znanego wszystkim Polakom wzgórza Monte Cassino. W tym samym roku Bernadotte maszerował wraz z armią francuską, której zadaniem było rozprawienie się z Prusami. 1806 rok to przede wszystkim słynne są dwie bitwy, które czasem zalicza się jako jedną – Jena i Auerstedt. Pod Jeną Napoleon walczył z księciem Hohenlohe, a pod Auerstedt Davout z królem Fryderykiem Wilhelmem III. Co w tym czasie robił korpus księcia Ponte Corvo? Maszerował, ale za wolno i nie dotarł na pole żadnej z tych bitew13.

Jean_Baptiste_Bernadotte

Jean Baptiste Bernadotte (źródło: Wikimedia Commons)

Za ten wybryk nie spotkała Bernadotte’a żadna kara. Otrzymał on co prawda list od Cesarza o treści: Pański korpus nie stawił się na polu bitwy, co mogło fatalnie się dla mnie skończyć”, jednak Napoleon nie wyciągnął wobec swojego marszałka żadnych konsekwencji14. Co ciekawe, korpus księcia Ponte Corvo powtórzył swój wyczyn kilka miesięcy później. Bernadotte ponownie przybył na pole bitwy (tym razem chodzi o bitwę pod Pruską Iławą), jednak już po jej zakończeniu15. W innej słynnej bitwie tej kampanii, pod Frydlandem, Jean Baptiste został ranny16. Dowódcą „jego” korpusu został wówczas generał Victor.

W 1809 roku książę Ponte Corvo zaczął dowodzić IX korpusem Grande Armee, który tworzyły oddziały saskie. Ów korpus walczył m.in. pod Wagram17. Podobnie jak w poprzednich bitwach, korpus dowodzony przez Bernadotte’a się nie popisał. Tym razem miarka się przebrała – Napoleon pozbawił swojego marszałka dowodzenia. Jean Baptiste długo jednak nie był bezczynny. Został wezwany z kierunku, z którego nikt się nie spodziewał. Owym kierunkiem była Szwecja.

W tym miejscu warto chwilę uwagi poświęcić państwu szwedzkiemu. Nie było to już takie mocarstwo jak ponad 100 lat wcześniej. Punktem kulminacyjnym, który jednocześnie zakończył okres świetności państwa szwedzkiego był rok 1709, a konkretniej rzecz ujmując bitwa pod Połtawą. W czasie trwania we Francji rewolucji, na tronie szwedzkim zasiadł Gustaw IV Adolf. Został on niejako wplątany w udział w III koalicji antyfrancuskiej. Wkrótce, bo w 1808 roku naprzeciw Szwecji stanęła Rosja i Dania, których wspierał francuski oddział kierowany przez… Bernadotte’a18. Król stał się tak niepopularny, że 29 marca 1809 roku abdykował.

Abdykacja prawie zawsze wiążę się z problemami. Nasuwa się główne pytanie – kto ma zostać następcą. Szwedzki parlament (riksdag) pozbawił praw do tronu Gustawa IV i jego potomków. Zadecydowano, że nowym władcą Szwecji zostanie książę Karol, który był bratem Gustawa III, ojca Gustawa IV. 6 czerwca 1809 roku stany wybrały nowego króla – wujek Gustawa IV zaczął panować jako Karol XIII. Swoje rządy rozpoczął on od zakończenia konfliktu z Rosją i Danią. Warto odnotować, że na rzecz państwa kierowanego przez cara Aleksandra I, Szwecja utraciła Finlandię, która stanowiła 1/3 dotychczasowego terytorium19.

Z uwagi na zaawansowany wiek króla, ale też na fakt nieposiadania przez niego potomka20, riksdag postanowił poszukać następcy tronu szwedzkiego. Postanowiono, że następcą Karola XIII po jego śmierci zostanie książę Chrystian August. Król adoptował go w styczniu 1810 roku. Syn władcy, który od momentu adopcji używał imion Karol August, zmarł jednak już w maju tegoż roku. Powodem zgonu był (formalnie, bo pojawiły się plotki o zamordowaniu następcy tronu) udar serca21. Po raz kolejny Szwedzi mieli więc problem. Pewien szwedzki pułkownik miał jednak plam, z którym przyjechał do Paryża, do samego Cesarza Francuzów. Owym pułkownikiem był Karl Otto Mörner, który przedstawił Napoleonowi wizję następcy szwedzkiego tronu. Owym następcą miał zostać Jean Baptiste Bernadotte. Bóg wojny był przychylny wobec tego pomysłu.

Karl_XIV_Johan,_king_of_Sweden_and_Norway,_painted_by_Fredric_Westin

Król Karol XIV Jan (źródło: Wikimedia Commons)

Czy Napoleon chciał pozbyć się swojego niezbyt wiernego marszałka? A może liczył na to, że Bernadotte będzie rządził w sposób zależny od Paryża (na kształt rządów Fryderyka Augusta w Saksonii i Księstwie Warszawskim)? Ciężko dziś wyrokować. Być może wciąż darzył jakimś uczuciem Desiree Clary, która dzięki wstawiennictwu Cesarza Francuzów miała szansę zostać królową Szwecji. W każdym bądź razie 20 października 1810 roku Bernadotte przeszedł na protestantyzm22.W ostatni dzień roku 1810 został adoptowany przez Karola XIII. Od tego dnia Jean Baptiste zaczął używać imion Karol Jan. Do dziś zastanawiające jest to, jak tak zagorzały republikanin i jakobin, jakim z pewnością był marszałek Bernadotte, przyjął propozycję zostania monarchą. Jak widać, żądza władzy skusi nawet najtwardszych.

Formalnie władzę w Szwecji sprawował Karol XIII, jednak de facto rządził jego nowy syn. Początkowo starał się utrzymywać dobre stosunki ze swoim matecznikiem – Francją. Chodziło zwłaszcza o pomoc Napoleona w odzyskaniu Finlandii, która, jak już wcześniej wspomniano, znajdowała się w rękach rosyjskich23. Cesarz Francuzów jednak odmówił. Dziś można stwierdzić, gdy patrzy się na to z perspektywy czasu, że był to jeden z błędów Napoleona. Znalazłby on w osobie następcy tronu szwedzkiego sojusznika, który wspomógłby kampanię 1812 roku. Trzeba jednak zaznaczyć, że armia szwedzka nie była ani liczna, ani unowocześniona.

Wobec braku chęci współpracy, Karol Jan zaczął negocjować z Rosją i Anglią. Z tą pierwszą zawarł w kwietniu 1812 roku gwarancje nienaruszalności ziem obydwu krajów. Z wyspiarzami dogadał się w lipcu24. Zarówno Rosja, jak i Anglia zobowiązały się wspomagać dążenia Szwedów do utworzenia unii z państwem norweskim. W 1813 roku Bernadotte zwrócił się przeciwko swojemu niedawnemu Cesarzowi. 7 stycznia Szwecja wypowiedziała Francji wojnę – powodem było zajęcie przez wojska Wielkiej Armii szwedzkiego Pomorza25. W czerwcu tego samego roku kraj formalnie rządzony wciąż przez Karola XIII przystąpił do VI koalicji antyfrancuskiej26.

Jak już wcześniej wspomniano, wojska szwedzkie przystąpiły do nowej koalicji. Bernadotte został dowódcą Armią Północną, która składała się z Prusaków, Rosjan i Szwedów i liczyła 110 tysięcy żołnierzy27. Następca tronu szwedzkiego dowodził oddziałami m. in. w słynnej bitwie pod Lipskiem w dniach 16-19 października 1813 roku. Były marszałek napoleoński oszczędzał jednak swoich żołnierzy – w bitwie narodów poległo ich bowiem jedynie 18028. Warto uzmysłowić sobie, że straty koalicjantów wyniosły około 70 tysięcy29. Następnie Bernadotte nie podążył jak pozostali sprzymierzeni na Francję, a skoncentrował się na działaniach zbrojnych przeciwko Duńczykom. Dzięki dobrze poprowadzonej kampanii uzyskał rezygnację króla duńskiego Fryderyka VI z praw do norweskiego tronu (traktat kiloński podpisany został 14 stycznia 1814 roku30). Po załatwieniu kwestii wewnątrz skandynawskich Bernadotte udał się z wojskami szwedzkimi na zachód. Zatrzymał się jednak w belgijskiej miejscowości Liege. Do swojej dawnej stolicy, Paryża, przyjechał już za panowania Ludwika XVIII, gdzie 30 maja 1814 roku podpisano pokój szwedzko-francuski31. W czasie tej wizyty odwiedził Józefinę, dawną żonę Napoleona i cesarzową Francuzów32. Istnieje teoria, że car nie chcąc powrotu Burbonów rozważał ofiarowanie francuskiej korony dla Bernadotte’a33.

Bernadottefamilie

Ród Bernadotte – od lewej: książę Oskar (syn Oskara  i Józefiny), królowa Dezyderia (małżonka Bernadotte’a, dawna miłość Napoleona), księżniczka Józefina (córka Eugeniusza de Beauharnais), książę August (syn Oskara  i Józefiny), księżniczka Eugenia (córka Oskara  i Józefiny), książę Oskar (syn Bernadotte’a i Dezyderii), książę Karol (syn Oskara i Józefiny), Karol XIV Jan (Bernadotte), książę Gustaw (syn Oskara i Józefiny). W prawym górnym rogu popiersie Karola XIII (źródło: Wikimedia Commons)

Na kongresie wiedeńskim formalnie przyznano Norwegię Szwedom. 14 sierpnia 1814 roku podpisano w miejscowości Moss układ, który tworzył unię personalną pomiędzy tymi krajami. Karol XIII w Szwecji zaczął panowanie w Norwegii jako Karol II34. Długo nie cieszył się jednak panowaniem – zmarł on bowiem 5 lutego 1818 roku35. Wówczas na tronach szwedzkim i norweskim zasiadł syn prawnika, urodzony w Pau Jean Baptiste Bernadotte, który zaczął panowanie jako Karol XIV Jan (w Norwegii jako Karol III Jan). Los ponownie połączył Bernadotte’a i Napoleona już po śmierci tego drugiego. W 1823 roku syn Karola XIV Jana Oskar poślubił Józefinę, która była córką Eugeniusza de Beauharnais (syn Józefiny i pasierb Małego Kaprala)36.

Bernadotte panował do 8 marca 1844 roku, kiedy zmarł na apopleksję37. De facto założył on w Szwecji nową dynastię, która panuje nad Sztokholmem i innymi miastami do dnia dzisiejszego. Nie był on zbyt wybitnym dowódcą wojskowym, politycznie zrobił jednak największą karierę spośród wszystkich marszałków okresu napoleońskiego. Nigdy nie będąc lojalnym wobec Napoleona, dogadał się z carem Rosji, który odebrał Szwedom Finlandię. W młodości jakobin, porzucił swoje poglądy, by stać się monarchą państwa, z którym się liczono.


BIBLIOGRAFIA:

Bielecki R., Encyklopedia wojen napoleońskich, Warszawa 2002.
Kersten A., Historia Szwecji, Wrocław 1973.
Macdonell A. G., Napoleon i jego marszałkowie, Warszawa 1992.
Manfred A., Napoleon Bonaparte, Warszawa 1980.
Roberts A., Napoleon Wielki, Warszawa 2015.


PRZYPISY:

1R. Bielecki, Encyklopedia wojen napoleońskich, s. 74.

2Ibidem, s. 73.

3A. G. Macdonell, Napoleon i jego marszałkowie, s. 47.

4R. Bielecki, op. cit., s. 73.

5A. Roberts, Napoleon Wielki, s. 151.

6R. Bielecki, op. cit., s. 85.

7Ibidem, s. 74.

8A. Manfred, Napoleon Bonaparte, s. 433.

9A. Roberts, op. cit., s. 363.

10Ibidem, s. 391.

11R. Bielecki, op. cit., s. 74.

12A. Roberts, op. cit., s. 419.

13Ibidem, s. 442.

14Ibidem, s. 442.

15A. Manfred, op. cit., s. 530.

16A. G. Macdonell, op. cit., s. 106.

17R. Bielecki, op. cit., s. 73.

18A. Kersten, Historia Szwecji, s. 291.

19Ibidem, s. 301.

20Król Karol XIII miał trójkę biologicznych dzieci – dwójka z nich (syn i córka) zmarły w wieku niemowlęcym. Trzecie dziecko (syn, który gwoli ścisłości był najstarszym potomkiem Karola) pochodziło z nieprawego łoża.

21A. Kersten, op. cit., s. 301.

22R. Bielecki, op. cit., s. 75.

23A. Kersten, op. cit., s. 303.

24Ibidem, s. 302.

25A. Roberts, op. cit., s. 659.

26R. Bielecki, op. cit., s. 75.

27A. Roberts, op. cit., s. 684.

28A. Kersten, op. cit., s. 304.

29R. Bielecki, op. cit,. s. 372.

30Ibidem, s. 75.

31A. Kersten, op. cit., s. 304.

32A. Manfred, op. cit., s. 747.

33Ibidem, s. 738-739.

34A. Kersten, op. cit., s. 305.

35R. Bielecki, op. cit., s. 305.

36A. Roberts, op. cit,. s. 832.

37Ibidem, s. 75.


Hubert Nowak

Reklamy

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie na Google+

Komentujesz korzystając z konta Google+. Wyloguj / Zmień )

Connecting to %s